หมวด ห : สมุนไพรชื่อขึ้นต้นด้วย ห. หีบ

[เด็กดี]

หางไหลขาว

Derris malaccensis Psain.  LEGUMINOSAE

เป็นไม้เถาขนาดกลางถึงใหญ่ ใบประกอบรูปหอกปลายกว้างแหลมโคนสอบแคบ ใบย่อยราว 7 ใบ ใบอ่อนสีเหลืองอ่อนออกเขียว ใบแก่สีเขียว ดอกเล็กสีชมพูเป็นช่อ ฝักแบนไม่ยาวมากนัก มียางขาวข้น บางท่านเรียกว่า โล่ติ้น เพราะมีฤทธิ์ใกล้เคียงโล่ติ้นมาก พืชในจำพวกหางไหลนี้มีมาก  ราว 20 กว่าชนิด ซึ่งมีลักษณะคล้ายคลึงกัน  เกิดอยู่ตามริมน้ำลำธาร  ป่าดงดิบเขาหรือป่าเบญจพรรณทั่วไป

สรรพคุณ

ราก   รสเมาเอียนเล็กน้อย  ถ่ายเส้นเอ็น  ทำให้เส้นเอ็นหย่อน  ถ่ายลม  ถ่ายเสมหะและโลหิต ขับระดู แก้ระดูเป็นลิ่มเป็นก้อนเน่าเหม็น ฤทธิ์แรงกว่า หางไหลแดง ทุบแช่น้ำ พ่นฆ่าแมลงศัตรูพืชได้ดี  ไม่มีสารพิษตกค้าง เป็นพิษต่อปลา

[เด็กดี]

หางไหลแดง

กะลำเพาะ, อวดน้ำ (สุราษฎร์ธานี), เครือไหลน้ำ, โพตะโกซ่า (กะเหรี่ยง-กาญจนบุรี)
Derris elliptica Benth., Millettia pachycarpa Baker.  LEGUMINOSAE

เป็นไม้เถาขนาดกลางถึงใหญ่ ใบประกอบใบย่อยราว 5 ใบ รูปหอกปลายกว้างแหลมโคนสอบแคบยาว ใบอ่อนสีแดงซึ่งต่างจากหางไหลขาว ที่มีสีเหลืองอ่อน รากมียางสีขาวข้น ดอกเล็กสีชมพูขาว ฝักแบนไม่ยาวมากนักคล้ายฝักอัญชัน  เกิดตามริมลำธารในป่าดงดิบเขาทั่วไป

สรรพคุณ

ราก   รสเมาเอียนเล็กน้อย ถ่ายเส้นเอ็น ทำให้เส้นเอ็นหย่อน ถ่ายลม ถ่ายเสมหะและโลหิต บำรุงโลหิต ขับโลหิต แก้ระดูเป็นลิ่มเป็นก้อนเน่าเหม็น ทุบแช่น้ำพ่นฆ่าแมลงศัตรูพืชได้ดี  ไม่มีสารพิษตกค้าง ฆ่าหิดเหา เบื่อปลา

[เด็กดี]

หิรัญญิการ์  Herald Trumpet

Beaumontia grandiflora Wall.    APOCYNACEAE

เป็นไม้เถาเนื้อแข็งแตกกิ่งก้านสาขามาก มียางสีขาว ใบเดี่ยวรูปไข่ปลายและโคนแหลม เส้นใบเป็นรอ่งลึกขนาน ผิวเรียบมัน สีเขียวเข้ม ดอกกลีบสีขาว 5 กลีบยาวราว 10 ซม. เป็นช่อ ฝักเป็นคู่ๆยาว 12-25 ซม. เมื่อแก่แตกเป็นสองซีก

สรรพคุณ

เมล็ด   รสเมา ปรุงยาบำรุงกำลัง บำรุงหัวใจ

[เด็กดี]

หิ่งหาย

หิ่งหายผี, หิ่งเม่น (เชียงใหม่), หิ่งดง (ลำพูน), รางจืดตัวเมีย, หิ่งหายตัวเมีย
Crotalarin bracteata Roxb.   LEGUMINOSAE

เป็นไม้ล้มลุกขนาดเล็กสูง 2-3 ฟุต ใบประกอบใบย่อยสามใบ รูปไข่ปลายและโคนแหลม ทั้งต้นมีขนปกคลุม ดอกเล็กสีเหลืองเป็นช่อตั้งสูงตรง ที่ปลายยอดฝักกลมโค้งมีร่องตรงกลางคล้ายรางบดยา  ผลเล็กกว่าหิ่งหายใหญ่มาก เกิดตามที่รกร้างว่างเปล่าทั่วไป  ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด

สรรพคุณ

ราก   รสจืด รับประทานถอนพิษยาเบื่อยาเมา แก้พิษไข้จากการอักเสบ ดับพิษร้อน

[เด็กดี]

หิ่งหายใหญ่

รางจืดต้น, หิ่งหายใบใหญ่, หิ่งห้อย, หิ่งหายตัวผู้, รางจืดตัวผู้
Crotalarin verrucosa Linn.  LEGUMINOSAE

เป็นไม้ล้มลุกขนาดย่อมสูง 1-3 ม. ใบเดี่ยวรูปไข่ขนาดโตเท่าฝ่ามือปลายและโคนแหลม ผิวมีขนสาก ดอกรูปดอกถั่วสีเหลือง ออกเป็นช่อยาวตั้งที่ปลายยอด ฝักกลมยาวโค้งมีร่องตรงกลางเหมือนรางบดยา ขนาดเท่านิ้วมือ ผิวมัน เมล็ดรูปไต  ขึ้นตามที่รกร้างว่างเปล่าในป่าดงดิบเขา ป่าโปร่งทั่วไป  ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด

สรรพคุณ   (หิงหาย เป็นคนละต้นกับรางจืดต้น)

ทั้งต้น   ราจืดเย็น ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้สูง ขับพิษไข้หัว แก้กระสับกระส่าย  คลั่งเพ้อ ร้อนกลุ้มภายใน
ราก   รสจืดเย็น ดับพิษร้อน พิษไข้สูง แก้พิษยาเบื่อยาเมา
(พืชในกลุ่มหิ่งหายมีสารสำคัญ คือ อัลคาลอยด์ที่มีนิวเคลียสเป็น pyrrolizidine ชื่อว่า monocrotaline เป็น monocrotalic acid ester ของอัลคาลอยด์ retronecine เป็นพิษต่อสัตว์เคี้ยวเอื้อง ถ้ากินมากจะทำลายตับและเสียชีวิต ดังนั้นการนำมาใช้แก้พิษในคน ควรอยู่ในปริมาณที่พอควร เพราะเป็นการใช้พิษแก้พิษควรต้องระวัง)

[เด็กดี]

หุ่นไห้

หญ้าหุ่นไห้, ต้นฮุนไฮ่ (อีสาน)
Sauropus compressus Muell.    EUPHORBIACEAE

เป็นพืชขนาดเล็กใบประกอบ ใบย่อยรูปไข่ปลายและโคนแหลม คล้ายผักหวานบ้าน สูงราว 2-3 ฟุต ต่างกันที่ลำต้นเป็นเหลี่ยม  เกิดตามป่าแล้ง ป่าละเมาะทั่วไป  ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด

สรรพคุณ

ราก   สุขุม (ขมหวาน) ปรุงยาต้มดื่ม แก้เส้นเอ็นพิการ แก้เมื่อย แก้โรคเหน็บชา ชาตามปลายมือปลายเท้า ฝนกับสุรารับประทานถอนพิษผิดสำแดง

[เด็กดี]

หูกวาง

โคน (นราธิวาส), ดัดมือ, ตัดมือ (ตรัง), ตาบัง (พิษณุโลก,สตูล), หลุมบัง (สุราษฎร์ธานี), ตาแปห์ (มลายู)
Terminalia catappa Linn.  COMBRETACEAE

เป็นไม้ยืนต้นผลัดใบขนาดกลางสูง 10-35 ม. ใบเดี่ยวรูปหอกปลายกว้างแหลมโคนสอบกว้าง 8-15 ซม. ยาว 12-25 ซม. ดอกสีขาวเป็นช่อรูปหอกกลมเล็กๆ ผลรูปไข่หัวท้ายแหลมเป็นพู สีเขียวแดงเหลือง ปลูกให้ร่มเงาโดยทั่วไป  ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด

สรรพคุณ

ใบ   รสจืด ขับเหงื่อ แก้ต่อมทอนซิลอักเสบ แก้โรคไขข้ออักเสบ แก้โรคเกี่ยวกับทางเดินอาหาร รักษาโรคตับ

ใบแก่สีแดง   รสจืด  ขับพยาธิ ตำผสมกับน้ำมันจากเมล็ดหูกวางรักษาโรคเรื้อน ทาหน้าอกแก้เจ็บอก ทาแก้ประสาทผิวหนังชาหมดความรู้สึก

ผล   รสเปรี้ยวเฝื่อน เป็นยาถ่าย

เปลือกต้น   รสฝาดเฝื่อน ขับลม แก้ท้องเสีย สมานแผล แก้ตกขาว แก้โรคหนองในโกโนเรีย

ทั้งต้น   รสฝาดเฝื่อน สมานแผล แก้ไข้ แก้บิด ท้องร่วง ขับน้ำนม แก้คุดทะราด

[เด็กดี]

หูปลาช่อน

หางปลาช่อน, ผักลิ้นปี่ (อีสาน), ผักแดง (เลย), ผักบั้ง (ลำปาง), เฮียะเออัง (จีน)
Emilia sonchifolia (Linn.) DC.    COMPOSITAE

เป็นไม้ล้มลุกขนาดเล็กจำพวกหญ้าสูง 25-45 ซม. ใบมีหลายรูป ใบล่างรูปกลม ใบกลางๆรูปหัวใจฐานตรงก้านใบยาวมีปีกรูปลูกศร ใบบนๆรูปหอกโคนเว้า ขอบจักไม่เรียบร้อย ดอกเล็กๆเป็นกระจุกพู่กลม ออกเป็นช่อห่างๆ ก้านช่อยกสูง  ออกที่ยอด  เกิดตามที่รกร้างว่างเปล่าชื้นทั่วไป  ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด

สรรพคุณ

ใบ   รสเย็นฝาด คั้นหยอดแก้เจ็บตา แก้เจ็บหู

ดอก   รสเย็นฝาด สมานแผล ห้ามเลือด

ทั้งต้น   รสเย็นฝาด รับประทาน ขับเสมหะ สมาน แก้หืดไอ ห้ามเลือด แก้ต่อมทอนซิลอักเสบ เจ็บคอ แก้ตาแดง แก้บิด แก้อุจจาระเป็นเลือด แก้บวมน้ำ ตำพอก แก้ไฟไหม้ น้ำร้อนลวก แก้บาดแผลต่างๆ แก้บาดแผลเรื้อรัง ต้มดื่มและอาบ แก้ฝีตานซาง แก้เม็ดผดผื่นคัน

ราก   รสเฝื่อนเย็น ตำคั้นผสมกับน้ำตาลเมาดื่มแก้ปวดหลัง ปวดเอว แก้ท้องเสีย

[เด็กดี]

หูเสือ

เนียมหูเสือ, หอมด่วนหลวง (เหนือ), ผักหูเสือ, เนียมอีไหลหลึง, โฮว้หีเช่า (จีน)
Coleus amboinicus Lour., C. carnosus Hassk.  LABIATAE

เป็นไม้ขนาดเล็ก ลำต้นสีแดงหรือเขียวมีขน ใบเดี่ยวรูปหอกกว้างปลายแหลมโคนตรง ขอบจักฟันเลื่อย เนื้อหนาฉ่ำน้ำ ผิวมีขนหยาบ สีเขียว ชนิด ต้นสีแดง เป็นพันธุ์ของจีน ชนิด ต้นเขียว เป็นพันธุ์ของไทย  ซึ่งใบหนากว่าของจีน

สรรพคุณ

ใบ   รสเย็นหอมปร่า คั้นหยอดหูแก้ปวดหูแก้ฝีในหู แก้หูน้ำหนวก แก้หวัดคัดจมูก ผสมยานัดให้มีกลิ่นหอมกินกับหมาก

[เด็กดี]

เห็ด

โบราณท่านจัดเป็นธาตุวัตถุชนิดหนึ่ง แต่ปัจจุบันเป็นพืชวัตถุ ซึ่งมีที่ใช้ทำยาอยู่หลายชนิด เช่น
เห็ดกระถินพิมาน
เป็นเห็ดที่เกิดบนไม้กระถินพิมาน ลักษณะเป็นจานวงกลมหนา

สรรพคุณ   รสฝาดเย็นเบื่อ ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ แก้เริม งูสวัด ไฟลามทุ่ง ดับพิษฝี แก้อักเสบ แก้พิษไข้กาฬ แก้พิษงู

[เด็กดี]

เห็ดกระโดน,เห็ดตีนตุ๊กแก, เห็ดจิก

Lopharia papyracea Jungh.   POLYPORACEAE

เป็นเห็ดที่เกิดจากไม้ต้นกระโดนหรือต้นจิก ลักษณะคล้ายตีนตุ๊กแก

สรรพคุณ   รสเมาเล็กน้อย ทำแกงคั่วรับประทาน ถ่ายพยาธิตัวตืด

เห็ดข่า

เป็นเห็ดที่เกิดจากต้นข่าที่เน่าเปื่อย

สรรพคุณ   รสเมาเบื่อขื่น แก้สะอึก แก้ปวดศีรษะ แก้ลมจุกเสียด บำรุงธาตุ

เห็ดขี้วัว, เห็ดขี้ควาย

เป็นเห็ดที่เกิดตามกองขี้วัวขี้ควาย  ดอกรูปร่มเล็กๆ สีขาว

สรรพคุณ   รสเมาเบื่อ แก้ลมกองละเอียด แก้นอนำไม่หลับ แก้ไข้พิษ (บางพวกนำไปสูบ ทำให้เกิดอาการมึนเมาสติล่องลอย เป็นยาเสพติดอีกชนิดหนึ่ง)

เห็ดกราม

เป็นเห็ดที่เกิดจากต้นครามเน่าเปื่อยผุพัง

สรรพคุณ   รสเมาเบื่ออ่อน ดับพิษปวดแสบปวดร้อน ดับพิษไข้

เห็ดโคน, เห็ดจอมปลวก

เป็นเห็ดที่เกิดตามโคนต้นไม้หรือตามจอมปลวกในป่า  เกิดมากในช่วงอากาศร้อน แล้วฝนตกลงมา รูปร่มขนาดสูง 2-4 นิ้ว ใช้ปรุงอาหาร รสอร่อยมากที่สุดในบรรดาเห็ดด้วยกัน และยังไม่สามารถเพาะเลี้ยงได้  เหมือนเห็ดที่ใช้ทำอาหารชนิดอื่นๆ

สรรพคุณ   รสเย็นหวานหอม  บำรุงร่างกาย  ทำให้แช่มชื่น กระจายโลหิต

เห็ดงูเห่า

เป็นเห็ดที่มีลักษณะคล้ายงูแผ่แม่เบี้ย สีน้ำตาลเข้ม มีเส้นใยสีดำหนาแน่นเกิดตามตอไม้ในป่าดงดิบ ป่าโปร่งทั่วไป

สรรพคุณ   รสเมาเบื่อเย็น แก้พิษไข้กาฬ ดับพิษร้อน ใช้ได้ทั้งรับประทานและทาภายนอก

เห็ดจาวมะพร้าว

เป็นเห็ดที่มีลักษณะกลมโต สีขาวเหลืองอ่อนเหมือนจาวมะพร้าว ทำเป็นอาหารได้

สรรพคุณ   รสเย็นหวาน บำรุงร่างกาย ซ่อมแซมส่วนที่สึกหรอ กระจายโลหิต

เห็ดตับเต่า

ชนิดที่เกิดจากตอไม้ตับเต่าที่ผุพัง ขนาดเล็กทรงกลมสีน้ำตาลดำ

สรรพคุณ   รสเย็นเบื่อ แก้ไข้พิษไข้กาฬ แก้ไข้ตักศิลา

ชนิดที่เกิดตามพื้นดิน รูปทรงกลม สีดำหรือขาวนวล

สรรพคุณ   รสเย็นขื่นๆ บำรุงร่างกาย กระจายโลหิต ปรุงเป็นอาหาร ดับพิษร้อนภายใน

เห็ดตาล, เห็ดมะพร้าว, เห็ดหมาก

เป็นเห็ดที่เกิดจากต้นตาลหรือต้นมะพร้าวผุ

สรรพคุณ   รสเมาฝาด แก้ไข้พิษ ไข้กาฬ ไข้รากสาด ดับพิษฝี

เห็ดเตย

เป็นเห็ดที่เกิดจากกอเตยที่ผุพัง

สรรพคุณ   รสเมาเบื่อเย็น แก้ไข้พิษ ไข้กาฬ แก้ลงแดง แก้อดฝิ่นลงแดง แก้ไข้รากสาด

เห็ดเผาะ, เห็ดหนัง

เป็นเห็ดที่เกิดตามพื้นดิน เวลาที่ฝนตกใหม่ๆ รูปกลมขนาดนิ้วหัวแม่มือ ทำอาหารได้

สรรพคุณ   รสเย็นหวาน บำรุงร่างกาย ชูกำลัง แก้ช้ำใน

เห็ดไผ่

เป็นเห็ดที่เกิดจากไม้ไผ่ผุๆ ดอกเป็นแผ่นบาง สีเหลือง

สรรพคุณ   รสเมาเบื่อ ระงับประสาท แก้นอนไม่หลับ แก้ร้อนรุ่มกระสับกระส่าย แก้ลมกองละเอียด

เห็ดฟาง

เป็นเห็ดที่เกิดตามกองฟาง ปัจจุบันเพาะได้เอง ดอกรูปร่ม

สรรพคุณ   รสเย็นหวาน บำรุงร่างกาย บำรุงกำลัง แก้ช้ำใน บำรุงตับ

เห็ดไม้แดง

เป็นเห็ดที่เกิดตามไม้แดงผุๆ คล้ายกับเห็ดกระถินพิมาน

สรรพคุณ   รสฝาดเย็น  แก้ไข้พิษไข้กาฬ แก้พิษฝี ดับพิษร้อน แก้พิษ แก้อักเสบ แก้ไข้รากสาด

เห็ดไม้รวก   

เป็นเห็ดที่เกิดจากตอไม้รวกผุ รูปจานแบนสีเหลือง

สรรพคุณ   รสเมาเบื่อเย็นหอม แก้ลมวิงเวียน แก้นอนไม่หลับ แก้พิษไข้ร้อนรุ่ม

เห็ดมะขาม
   
เป็นเห็ดที่เกิดตามตอไม้มะขามผุ ลักษณะเป็นแผ่นจานหนาๆ สีน้ำตาลดำ

สรรพคุณ   รสเย็นฝาด ดับพิษฝี อักเสบ แก้พิษไข้กาฬ แก้ไข้มีพิษร้อน

เห็ดร่างแห, เห็ดระย้า

เป็นเห็ดที่เกิดตามพื้นดิน ดอกมีระย้าเป็นเส้นแบบร่างแห สีขาวปกคลุม ดูสวยแปลกดี

สรรพคุณ   รสเมาเบื่อเย็น แก้ไข้พิษ ถอนพิษกาฬ ฆ่าพยาธิภายนอก ทำยารมให้หมดสติ แก้นอนไม่หลับ  เป็นยาพิษ

เห็ดหญ้าคา, เห็ดหญ้าแฝก, เห็ดหญ้าหวาย

เป็นเห็ดที่เกิดตามกองหญ้าคาหรือหญ้าแฝกหรือหญ้าหวายที่ผุพัง ดอกรูปร่มเล็กสีขาว

สรรพคุณ   รสเย็นฝาดขื่น ดับพิษไข้เพ้อคลั่ง แก้พิษร้อนกลุ้ม แก้พิษโลหิต แก้ไข้ท้องเดิน แก้ไข้กาฬ แก้ลม ดับพิษฝี

[เด็กดี]

เห็ดนมเสือ

Polyporus sacer Fr.  POLYPORACEAE

เป็นเห็ดที่เกิดจากน้ำนมของเสือแม่ลูกอ่อน  คัดไหลลงสู่พื้นดินนานเข้าเกิดเห็ดขึ้น เป็นรูปร่ม ต้นกลมสูง มีรากเหมือนต้นไม้มีส่วนล่างเป็นกระเปราะของน้ำนมเสือ เหมือนหัวลำต้นแข็งเหมือนหิน หัวแข็งเปลือกสีน้ำตาลอมดำ เนื้อในสีขาวบริสุทธิ์ ท่านว่าเมื่อเกิดนั้น งอกในตอนกลางคืน พอรุ่งเช้าถูกน้ำค้างจะแข็งเป็นหินทันที ไม่ว่าจะบานหรือตูม พิจารณาดูแล้วน่าจะจริง เพราะถ้าไม่แข็งทันทีคงจะต้องผุพังไปหมด เกิดตามป่าดงดิบเขาทึบ ที่เคยมีเสือโคร่งอาศัยอยู่  ตามรูปนี้ได้มาจากป่าดงดิบเขาสูง  แถบจังหวัดปัตตานี  เมื่อปี พ.ศ. 2534

สรรพคุณ   รสเย็นมัน ดับพิษร้อน แก้หอบหืด แก้โรคตา บำรุงกำลัง ถอนพิษบาดแผล อาวุธ หอกดาบธนู ถอนพิษแมลงสัตว์กัดต่อย ฝนกับตัวเดียวอันเดียวช้างและน้ำมะนาว รับประทาน แก้โรคหืด บำรุงความกำหนัด ฝนกับน้ำสะอาด ทาแก้ต่อมอักเสบบวม แก้คางทูม บางท่านว่าเป็นยาดับพิษภายใน และรักษาโรคมะเร็งได้ ทางจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยกำลังวิจัยอยู่ (หมอพื้นบ้านบางท่านเรียกว่า หงอนพญานาค บางท่านเรียกส่วนที่เป็นหัวว่า นมเสือ)

[เด็กดี]

เห็ดหูหนู

Auricularia auricularis (S.F. Gray) Martin.  AURICULARIACEAE

เป็นเห็ดที่เกิดจากไม้ผุ เป็นแผ่นบางใสคล้ายวุ้นนิ่มเหนียว สีน้ำตาลเทาหรือแดง หรือขาว ตามแต่พันธุ์ ผิวย่นหยักไม่เรียบ

สรรพคุณ   รสเย็นหวาน บำรุงร่างกาย ช่วยซ่อมแซมส่วนที่สึกหรอ กระจายโลหิต แก้ร้อนในกระหายน้ำ ต้มกับน้ำตาลกรวดจิบแก้ไอ

[เด็กดี]

เหล็ก

เป็นธาตุวัตถุ นำมากรางเป็นผง เอาไปคั่วให้กรอบ

สรรพคุณ   รสเย็นฝาดเล็กน้อย บำรุงโลหิต แก้ตับทรุด แก้ม้ามโตม้ามย้อย แก้คุดทะราด

[เด็กดี]

แห้ว

แห้วไทย, แห้วจีน, มะนิ่ว (เหนือ)
Cyperus esculentus Linn.   CYPERACEAE

เป็นพืชล้มลุกจำพวกหญ้ากก ลำต้นเกลี้ยงเล็กรูปสามเหลี่ยมแข็งตั้งตรง สูง 10-50 ซม. ดอกสีเหลือง ใบเล็กแคบเรียวยาวปลายแหลม กว้าง 3-6 มม. ค่อนข้างแข็ง โคนสีน้ำตาลแดง มีหัวใต้ดินกลมแป้น มีแป้งมาก ใช้ทำเป็นอาหาร ดอกช่อยาว 5-10 ซม. สีเหลืองทองหรือน้ำตาลอ่อน ใบประดับ 3-6 ใบ ไม่เป็นระเบียบ มียาวกว่าช่อดอกอยู่ 1-2 ใบ ผลรูปสามเหลี่ยมมนยาวประมาณ 1.5 มม. ขึ้นตามที่ลุ่มทุ่งนาทั่วไป

สรรพคุณ

ใบ   รสเผ็ด ตำพอกเหงือกแก้ปวดเหงือกปวดฟัน
หัว   รสเย็นหวานมันฝาดหอม แก้ร้อนในกระหายน้ำ บำรุงธาตุ ขับน้ำนม สมานแผลในทางเดินอาหาร กระตุ้นการทำงานของร่างกาย